Rầy phấn trắng là đối tượng gây hại phổ biến trên lúa, xuất hiện nhiều từ giai đoạn sau thúc phân đến trổ. Cả ấu trùng và thành trùng đều gây hại, nhưng ấu trùng là giai đoạn nguy hiểm nhất do mật số cao và khả năng chích hút kéo dài. Giai đoạn làm đòng – trổ là thời điểm rầy gây ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất. Việc phòng ngừa sớm, kết hợp kiểm soát đúng kỹ thuật và bổ sung dinh dưỡng hợp lý giúp cây lúa phục hồi nhanh và giảm thiệt hại.

Hình 1. Ấu trùng hay thành trùng gây hại nặng hơn?

1. Đặc Điểm Sinh Học Và Cơ Chế Gây Hại Của Rầy Phấn Trắng

Rầy phấn trắng (họ Aleyrodidae, bộ Hemiptera) là côn trùng chích hút có vòng đời ngắn, trung bình từ 18–24 ngày. Một con cái có thể đẻ từ 50–100 trứng, khiến mật số tăng nhanh trong điều kiện thuận lợi.

Vòng đời gồm các giai đoạn:

• Trứng (khoảng 5–6 ngày)

• Ấu trùng (3 tuổi, kéo dài khoảng 10 ngày)

• Nhộng giả (2–4 ngày)

• Thành trùng (5–10 ngày)

Rầy sử dụng vòi chích hút chuyên biệt để xuyên qua biểu bì lá và gân lá, hút nhựa cây. Chúng thường tập trung ở:

• Mặt dưới lá

• Phần bẹ lá

• Vùng cổ lá – nơi lưu thông dinh dưỡng mạnh

Đây là những vị trí quan trọng liên quan đến quá trình vận chuyển dinh dưỡng và quang hợp của cây lúa. Khi bị tấn công, cây lúa nhanh chóng bị mất cân bằng sinh lý, dẫn đến vàng lá, giảm quang hợp và suy yếu toàn cây.

Hình 2. Vòng đời của rầy phấn trắng

2. Ấu Trùng Và Thành Trùng: Giai Đoạn Nào Gây Hại Nặng Hơn?

Cả ấu trùng và thành trùng đều gây hại, nhưng mức độ khác nhau rõ rệt.

Ấu trùng – giai đoạn gây hại nghiêm trọng nhất

Ấu trùng có kích thước nhỏ (0,2–0,5 mm), thường bám cố định ở mặt dưới lá và gần như không di chuyển. Đặc điểm này khiến chúng:

• Bám chặt vào mô lá

• Chích hút liên tục trong thời gian dài

• Khó bị tiêu diệt do thuốc khó tiếp xúc

Ấu trùng tập trung với mật số cao, gây ra các triệu chứng:

• Lá vàng nhanh, mất diệp lục

• Lá đòng và lá thứ 2 gần lá đòng xoắn, vặn chặt nhau làm bông không trổ được

• Cây còi cọc, sinh trưởng kém

Đây là nguyên nhân chính làm cây lúa suy yếu kéo dài và khó phục hồi.

Thành trùng – tác nhân phát tán và gia tăng mật số

Thành trùng có khả năng di chuyển và phát tán nhanh:

• Mở rộng vùng gây hại

• Đẻ trứng liên tục

• Tăng mật số quần thể

Mặc dù cũng chích hút nhựa cây, nhưng thời gian gây hại trên một vị trí không dài như ấu trùng.
Ấu trùng là giai đoạn gây hại chính và nguy hiểm hơn do mật số cao, bám cố định và gây hại kéo dài.

Hình . Rầy phấn trắng ở giai đoạn Ấu trùng (bên trái) & Thành trùng (bên phải)

3. Giai Đoạn Lúa Bị Ảnh Hưởng Năng Suất Nặng Nhất

Rầy phấn trắng có thể xuất hiện ở nhiều giai đoạn sinh trưởng, nhưng gây thiệt hại nghiêm trọng nhất trong khoảng:

Sau thúc phân lần 2 đến trước trổ, đặc biệt là giai đoạn làm đòng – trổ

Đây là giai đoạn quyết định năng suất lúa vì:

• Hình thành số hạt trên bông (giai đoạn đòng)

• Quyết định tỷ lệ hạt chắc và chất lượng hạt (giai đoạn trổ)

Trong điều kiện ruộng lúa:

• Dinh dưỡng dồi dào

• Tán lá khép kín

• Độ ẩm cao

→ Rầy phấn trắng phát triển mạnh và gây hại tập trung.

Khi bị tấn công ở giai đoạn này, cây lúa sẽ:

• Giảm khả năng tạo và nuôi đòng

• Giảm quang hợp do lá bị tổn thương

• Ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tạo hạt

• Giai đoạn làm đòng, nếu lá cờ bị xoăn sẽ làm bông không trổ thoát; nếu trổ được thì tỷ lệ lép rất cao, thậm chí lép gần như toàn bộ

Hậu quả là năng suất giảm rõ rệt, đặc biệt là giảm số hạt chắc và trọng lượng hạt.

4. Biện Pháp Phòng Ngừa Và Phục Hồi Cây Lúa

Phòng ngừa và kiểm soát rầy phấn trắng

Để quản lý hiệu quả, cần áp dụng tổng hợp các biện pháp:

• Thăm đồng thường xuyên để phát hiện sớm

• Xử lý khi mật số đạt ngưỡng:

  • 15–20 con/dảnh

  • hoặc 5 ấu trùng/lá

• Phun thuốc vào thời điểm sáng sớm hoặc chiều mát

• Điều chỉnh vòi phun hướng xuống dưới tán lá để tăng khả năng tiếp xúc với ấu trùng

• Có thể phun lặp lại sau 3–5 ngày nếu mật số chưa giảm

Ngoài ra, cần chú ý:

• Gieo sạ đồng loạt để hạn chế nguồn lây lan

• Tránh bón thừa đạm

• Duy trì mật độ hợp lý giúp ruộng thông thoáng

Phục hồi sinh lý cây lúa ở giai đoạn quan trọng

Khi cây lúa đã bị rầy phấn trắng gây hại, việc phục hồi sinh lý là yếu tố quyết định giúp hạn chế thất thoát năng suất.

Hình 4. Các biện pháp phòng ngừa và phục hồi cây lúa

Giai đoạn làm đòng – nuôi đòng

Cây lúa cần được hỗ trợ để:

• Khôi phục khả năng quang hợp

• Tăng cường hoạt động bộ rễ

• Giảm stress sinh lý

Việc bổ sung dinh dưỡng phù hợp giúp cây nhanh phục hồi và tiếp tục quá trình tạo đòng.

Giai đoạn trổ – vô gạo

Ở giai đoạn này, nếu cây đã bị suy yếu:

• Lá nhanh vàng và giảm chức năng

• Khả năng vận chuyển dinh dưỡng vào hạt giảm

Do đó, cần bổ sung dinh dưỡng qua lá để:

• Tăng khả năng hấp thu nhanh

• Bù đắp cho bộ rễ bị suy yếu

• Duy trì hoạt động của lá đòng

Việc bổ sung Kali dễ tiêu kết hợp với các chất điều hòa sinh lý giúp:

• Tăng vận chuyển carbohydrate vào hạt

• Kéo dài thời gian quang hợp

• Duy trì quá trình vô gạo

Từ đó giúp cây lúa đảm bảo quá trình hình thành hạt, hạn chế lép lửng và giảm suy giảm năng suất.

Rầy phấn trắng gây hại trên lúa trong suốt vòng đời, nhưng ấu trùng là giai đoạn nguy hiểm nhất do khả năng chích hút kéo dài và mật số cao. Giai đoạn làm đòng – trổ là thời điểm nhạy cảm nhất vì ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất. Việc quản lý hiệu quả cần kết hợp phát hiện sớm, kiểm soát đúng kỹ thuật và hỗ trợ dinh dưỡng kịp thời để giúp cây lúa phục hồi và duy trì khả năng tạo hạt.