ĐẠO ÔN LÚA OM18: NGUYÊN NHÂN VÀ CÁCH XỬ LÝ HIỆU QUẢ

Những năm gần đây, bệnh đạo ôn lúa trên giống OM18 có xu hướng gia tăng, đặc biệt trong vụ Hè Thu khi điều kiện thời tiết ngày càng bất lợi. Nếu không được phát hiện sớm và xử lý kịp thời, bệnh dễ lây lan nhanh, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng đẻ nhánh, trổ bông và năng suất cuối vụ. Bài viết chia sẻ rõ hơn về biểu hiện, nguyên nhân và giải pháp giúp kiểm soát hiệu quả, hỗ trợ cây lúa phục hồi ổn định .

Hình 1. OM18 nhiễm đạo ôn nguyên nhân & giải pháp phục hồi

1. BIỂU HIỆN BỆNH ĐẠO ÔN TRÊN LÚA OM18 VÀ ĐIỀU KIỆN PHÁT SINH

• Bệnh đạo ôn trên lúa do nấm Pyricularia oryzae gây ra, là một trong những bệnh phổ biến và nguy hiểm, gây mất năng suất nghiêm trọng nếu để xảy ra nặng.

• Mầm bệnh đạo ôn là các bào tử được phát tán trong không khí, rớt trên bề mặt lá. Khi có điều kiện thuận lợi sẽ mọc mầm và xâm nhiễm vào bên trong tế bào nhu mô lá, và hình thành hệ sợ nấm len lõi và gây hại các tế bào của cây lúa. Nấm có khả năng gây hại trên nhiều bộ phận của cây lúa  như lá, cổ bông, nhánh gié và hạt.,...

• Khi sợi nấm phát triển già, sẽ sinh ra bào từ (hình thành trong khoảng 24 giờ) và tiếp tục phát tán ra môi trường xung quanh và tiếp tục xâm nhiễm sang các mô lành khác.

• Do đó, bệnh có tốc độ lây lan và gây hại nặng.

1.1 Dấu hiệu nhận biết sớm

• Xuất hiện vết chấm kim trên mặt lá (vết nhỏ như đầu kim)

• Sau đó lan rộng thành vết mắt én (vết bệnh hình thoi), tâm xám, viền nâu ướt

• Nặng hơn có thể cháy cả lá (do nhiều vết bệnh lan to và liên kết lại gây cháy lá)

Nếu không kiểm soát sớm, bệnh có thể lan rất nhanh trong ruộng.

1.2 Điều kiện thuận lợi cho bệnh phát triển

• Nhiệt độ từ 25–30°C

• Độ ẩm cao trên 90% kéo dài nhiều ngày

• Trời âm u, ít nắng, mưa nhiều

• Thời tiết biến động mạnh (nắng nóng → mưa giông)

Những điều kiện này làm cây lúa sinh trưởng kém, quang hợp và trao đổi chất giảm, cây giảm sức đề kháng, hay bị stress,... do đó, tạo điều kiện thuận lợi cho nấm đạo ôn xâm nhiễm và phát triển mạnh.

1.3 Vai trò của sức khỏe cây lúa

Giống OM18 có mức độ mẫn cảm trung bình đến cao với bệnh đạo ôn. Khi cây lúa:

• Bộ rễ yếu

• Dinh dưỡng mất cân đối

• Sinh trưởng không ổn định

→ Khả năng đề kháng giảm, bệnh dễ phát sinh và lây lan nhanh hơn.

Hình 2. Biểu hiện bệnh đạo ôn trên lúa OM18 và điều kiện phát sinh

2. NGUYÊN NHÂN GÂY BỆNH: GIỐNG HAY DO CANH TÁC?

Bệnh đạo ôn không chỉ phụ thuộc vào giống mà còn chịu ảnh hưởng rất lớn từ quy trình canh tác.

2.1 Yếu tố giống

• Hiện nay, chưa có giống kháng hoàn toàn với nấm Pyricularia oryzae gây bệnh đạo ôn

• Mức độ nhiễm, tùy theo đặc tính từng giống khác nhau.

Tuy nhiên, nên chọn giống ít mẫn cảm, và nguồn giống có chất lượng tốt để cây có sức đề kháng với bệnh được tốt hơn

2.2 Điều kiện thuận lợi cho bệnh phát triển

• Trời âm u, ít nắng, thời tiết thay đổi thất thường không ổn định, lúc mưa lúc nắng. Là điều kiện thuận lợi cho bào tử của nấm đạo ôn xâm nhiễm và gây hại trên lá lúa

• Thời tiết bất lợi còn làm cho cây lúa dễ mắc bệnh đạo ôn hơn.

2.3 Yếu tố canh tác

• Kỹ thuật canh tác tác động rất lớn đến việc bệnh đạo ôn xuất hiện trên ruộng lá, và mức độ gay hại cũng liên quan mật thiết với quá trình canh tác của bà con. Ví dụ:

Sạ dày

• Sạ dầy, cây ốm yếu, Tán lá rậm

• Độ ẩm trong ruộng cao
  → Tạo môi trường thuận lợi cho nấm phát triển

Bón phân quá tay (bón thừa đạm)

• Làm mô lá mềm, cây non, giảm khả năng chống chịu

• Thừa phân, còn làm lúa tăng tính mẫn cảm với bệnh đạo ôn hơn. Nhất là thừa phân đạm, dễ làm bệnh hại nghiêm trọng hơn, bệnh nặng hơn có thể dẫn đến lúa bị “sụp mặt” 

Xử lý rơm rạ đầu vụ kém

• Tích tụ độc chất hữu cơ

• Làm suy yếu bộ rễ
  → Giảm sức đề kháng của cây, cây chậm hoặc khó hồi phục, nên làm cho bệnh nặng thêm.

Đạo ôn là bệnh do nấm gây ra, tuy nhiên mức độ lây nhiễm khả năng gây hại của nấm thuộc lớn vào điều kiện môi trường xung quanh cây lúa cùng với các kỹ thuật canh tác của chúng ta tác động vào. 

3. BIỆN PHÁP PHÒNG BỆNH ĐẠO ÔN HIỆU QUẢ

3.1 Mật độ sạ hợp lý

• Không sạ dày

• Tạo độ thông thoáng trong ruộng, và vi khí hậu của cây lúa được tốt hơn.

3.2 Bón phân cân đối (N-P-K)

• Không bón dư đạm

• Tăng cường Kali giúp khỏe tăng sức chống chịu hơn.

3.3 Bổ sung trung – vi lượng

Các chất quan trọng:

• Kẽm (Zn)

• Canxi (Ca)

• Magie (Mg)

• Silic (Si)

→ Giúp tăng độ cứng tế bào, tạo “hàng rào sinh học” bảo vệ cây.

3.4 Quản lý nước hợp lý

• Giai đoạn mạ – đẻ nhánh: khô – ướt xen kẽ

• Giúp rửa bớt độc chất hữu cơ

• Tăng oxy đất → rễ phát triển tốt

Khi lúa bị bệnh:

• Không để ruộng quá khô

• Tránh làm cây stress nặng hơn

3.5 Giúp cây lúa phát triển khỏe hơn

• Bệnh đạo ôn là bệnh chịu tác động của nhiều yếu tố tác động dẫn đến bệnh xảy ra trên ruộng. Trong quá trình canh tác, bà con nên có biện phát giúp cây phát triển khỏe, nhất là phát triển tốt bộ rễ trong giai đoạn đầu. Việc hoàn thiện bộ rễ lúa và giúp rễ phát triển khỏe, rễ dài, nhiều lông hút,...Là điều kiện giúp cây hút được nhiều dưỡng chất thiết yếu, giúp tăng sức đề kháng cho cây.

• Bộ rễ khỏe giúp cây phát triển cân đối hơn, giúp đề kháng với bệnh tốt hơn, cây ít nhiễm bệnh hơn.

Hình 3. Biện pháp phòng bệnh đạo ôn hiệu quả

4. CÁCH XỬ LÝ KHI LÚA ĐÃ NHIỄM BỆNH ĐẠO ÔN

4.1 Nguyên tắc xử lý hiệu quả

Phát hiện sớm – xử lý nhanh – dứt điểm nguồn bệnh

4.2 Xử lý khi bệnh mới xuất hiện

• Thăm đồng thường xuyên

• Phát hiện sớm vết chấm kim

• Sử dụng các hoạt chất  đặc trị đạo ôn theo khuyến cáo (như Tricyclazole,....)

→ Giúp hạn chế lây lan và giảm áp lực bệnh.

Trường hợp bệnh nặng (đã xuất hiện nhiều vết “mắt én” hoặc lây lan nhanh, hoặc bị “sụp mặt”), cần phun lặp lại lần 2 để cắt nguồn bệnh triệt để và hạn chế tái phát. 

4.3 Phun phòng ở giai đoạn quan trọng

Các giai đoạn cần đặc biệt lưu ý:

• Lúc giai đoạn cây giáp tán, sau mỗi cử bón phân, nếu thời tiết không thuận lợi, âm u,...thì nên theo dõi, và cân nhắc để phun thuốc phòng bệnh sớm. 

• Đặc biệt, nên phun thuốc phòng bệnh ở thời điểm Trước trổ và sau khi Lúa trổ đều. Đây là giai đoạn nếu nhiễm bệnh sẽ ảnh hưởng lớn đến năng suất và khó phục hồi.

4.4 Lưu ý khi cây đang bệnh

• Ngưng bón phân, đặc biệt là đạm

• Tránh kích thích cây sinh trưởng trong lúc bệnh

• Sau khi kiểm soát bệnh mới tiến hành phục hồi

Hình 4. Nguyên tắc xử lý khi lúa đã nhiễm bệnh đạo ôn hiệu quả 

5. GIẢI PHÁP DINH DƯỠNG PHỤC HỒI CÂY LÚA SAU ĐẠO ÔN

Sau khi xử lý bệnh, cần giúp cây phục hồi nhanh để tiếp tục sinh trưởng.

5.1 Bổ sung dinh dưỡng phục hồi

Kẽm (Zn)

• Tăng hoạt động enzyme

• Hỗ trợ sinh trưởng mô mới

Lân dễ tiêu

• Kích thích phát triển rễ

• Giúp cây ra lá mới nhanh

5.2 Cơ chế phục hồi của cây

Khi được cung cấp dinh dưỡng hợp lý:

• Rễ phát triển trở lại, tăng khả năng hấp thu dưỡng chất

• Hình thành lá mới nhanh hơn

→ Cây khôi phục quang hợp và sinh trưởng bình thường

→ Hạn chế ảnh hưởng lâu dài của bệnh

Bệnh đạo ôn trên lúa OM18 là kết quả của sự kết hợp giữa tác nhân gây bệnh là nấm đạo ôn với các điều kiện thời tiết bất lợi và các kỹ thuật canh tác chưa hợp lý, dễ làm cây lúa suy yếu, mất sức đề kháng, khi đó bệnh đạo ôn có điều kiện thuận phát sinh và lây lan và gây hại nặng trên ruộng.

Tuy nhiên, nếu được phát hiện sớm, xử lý đúng kỹ thuật và kết hợp phục hồi hợp lý, cây lúa hoàn toàn có thể vượt qua bệnh và tiếp tục phát triển ổn định. Việc quản lý đồng ruộng chủ động ngay từ đầu vụ vẫn là yếu tố quan trọng nhất để hạn chế bệnh và đảm bảo năng suất.